Ανωτατη Παιδεια: Σημερα και αυριο
Σωτηρης Γεωργανας
Η θεση αυτη συμφωνει σχεδον 100% με το αναλυτικο αρθρο του Γ.Μπητρου Γιατι και ποια μεταρρυθμιση στην ανωτατη εκπαιδευση. Θα επιχειρησουμε εδω μια συνοψη με εμφαση στα επιχειρηματα που εχουν να κανουν με το ελληνικο Συνταγμα και σχετικη συμπληρωση τους οπου χρειαζεται. Κατοπιν θα αναφερθουμε στις ακριβεις διαταξεις του Συνταγματος που χρειαζονται αλλαγη.
Η σημερινη κατασταση
Η ελληνικη ανωτατη παιδεια ειναι σε μια πολυ κακη κατασταση. Ενω σε μια ανεπτυγμενη οικονομια τα πανεπιστημια λειτουργουν ως μοχλος αναπτυξης και διαχεουν την πρωτοποριακη γνωση στην κοινωνια, στην Ελλαδα εχουμε το φαινομενο τα πανεπιστημια συχνα να μην ειναι περισσοτερο απο φωλιες συντηρησης, αγελαδες που αρμεγονται απο τους πανεπιστημιακους, αυτους τους εσταυλισμενους αρχοντες με τις ακλονητες θεσεις. Η κακη κατασταση των πανεπιστημιων εχει περασει και μια αντιπαραγωγικη νοοτροπια στους φοιτητες. Η λογικη της ησσονος προσπαθειας, η θεωρηση των σπουδων σαν κατι που πρεπει να περασουν οι φοιτητες με μεσοβεζικες λυσεις ειναι κατι που εχει τις ριζες του στις παραλογες εξετασεις εισοδου στα πανεπιστημια και στις μη φιλικες προς την μαθηση συνθηκες που συναντουν εκει οι φοιτητες.
Το αθλιο επιπεδο της εκπαιδευσης μας τεκμηριωνεται τοσο ποσοτικα, οσο και ποιοτικα. Περιπου 70.000 Ελληνες φοιτητες περνανε τα συνορα της χωρας καθε ακαδημαϊκη περιοδο για να διαλεξουν ενα ξενο ΑΕΙ. Αν επιθυμουσαν να σπουδασουν σε ενα ελληνικο ΑΕΙ, θα εβρισκαν τις πορτες κλειστες. Η δωρεαν παιδεια προσφερεται στην χωρα μας μονο σε μια προνομιουχα ταξη φοιτητων, αυτους που παιρνουν τους καλυτερους βαθμους στο αρκετα περιπλοκο πια μειγμα εξετασεων για εισοδο στα ΑΕΙ. Αυτο φυσικα δεν σημαινει οτι το συστημα αποκλειει τους ανικανους για σπουδες, πραγμα που θα ηταν ισως λογικο. Οι εξετασεις αποκλειουν εκεινους που δεν εχουν ορεξη ή δυνατοτητα να σπαταλησουν χιλιαδες ωρες στην προετοιμασια για τις εξετασεις, μια προετοιμασια που ειναι κατα κυριο λογο σπάταλη καθως δεν προσφερει χρησιμες γνωσεις, αλλα παραλογη παπαγαλια κειμενων και θεωριων. Εχει καταντησει λοιπον το ελληνικο εκπαιδευτικο συστημα να ειναι μια λοττερια, οπου κερδιζει συνηθως οποιος σπαταλησει τις περισσοτερες δυναμεις. Ο τυχερος λαχνος του δινει ομως την δυνατοτητα να σπουδαζει με τα λεφτα ολων των αλλων που εχουν χασει στην λοττερια! Μαλιστα συμφωνα με εκτιμησεις η συμμετοχη σε αυτην την λοττερια κοστιζει στους Ελληνες 230 εκατ. ευρω!
Αυτα οσον αφορα το ποσοτικο κομματι, δηλαδη το ελλειμμα προσφορας θεσεων σπουδων. Αλλα και οι θεσεις που τελικα προσφερονται ειναι σε πολυ μεγαλο βαθμο ποιοτικα ελλειμματικες. Συμφωνα με τις περισσοτερες καταταξεις (βλ. πηγες κατω) τα ελληνικα πανεπιστημια ειναι πολλα επιπεδα κατω απο την οικονομικη καταταξη της χωρας. Αν αναλογιστουμε οτι η μελλοντικη οικονομικη θεση της χωρας εξαρταται κατα μεγαλο βαθμο απο τις επιδοσεις του εκπαιδευτικου συστηματος, η Ελλαδα οχι μονο δεν στηριζεται παραγωγικα απο το εκπαιδευτικο της συστημα, αλλα κινδυνευει να χασει και το σημερινο επιπεδο της!
Το αρθρο του Συνταγματος που αναφερεται στην Παιδεια ειναι το αρθρο 16. Διαβαζουμε στην παραγραφο 2:
H παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Kράτους και έχει σκοπό την ηθική, πνευματική, επαγγελματική και φυσική αγωγή των Eλλήνων, την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τους σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες.
Συμφωνα με οσα εχουμε αναφερει πιο πανω, τα ελληνικα ΑΕΙ αποτυγχανουν πληρως στην συνταγματικη επιταγη η δημοσια παιδεια να προαγει την επαγγελματικη αγωγη των Ελληνων. Τα ελληνικα ΑΕΙ δεν παραγουν καλους επαγγελματιες, παραγουν ανεργους, ατομα ανικανα να εργαστουν σε αυτο που σπουδασαν και με ανυπαρκτη εργασιακη ηθικη. (Σημειωνουμε οτι η αναπτυξη της θρησκευτικης συνειδησης δεν πρεπει να ειναι στοχος της κρατικης παιδειας, οπως εξηγουμε στα αρθρα περι Εκκλησιας-Κρατους.)
Οι λογοι της αποτυχιας
Δυστυχως οι λογοι της αποτυχιας μπορουν να βρεθουν μεσα στο ιδιο κειμενο. Στην παραγραφο 5 διαβαζουμε
H ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου με πλήρη αυτοδιοίκηση.
Αυτη η διαταξη του δημοσιου μονοπωλιου προκαλει τις μεγαλυτερες ζημιες στην ελληνικη παιδεια απο ολα τα αλλα προβληματα της μαζι. Ειναι παρατηρημενο γεγονος οτι στην Ελλαδα η δημοσια διαχειριση μιας επιχειρησης ειναι περιπου 60% πιο αναποτελεσματικη απο την ιδιωτικη διαχειριση. Στα ελληνικα ΑΕΙ η κατασταση οπως δειξαμε ειναι παρομοια. Αλλα για καποιον λογο στην Ελλαδα η διαχειριση ενος ΑΕΙ απο ιδιωτες απαγορευεται απο το Συνταγμα!
Ενας λογος που συχνα αναφερεται για αυτην την διαστρεβλωση ειναι οτι η παιδεια ειναι δημοσιο αγαθο. Αυτο δεν ισχυει. Ο επιστημονικος ορισμος του δημοσιου αγαθου απαιτει να ειναι ενα αγαθο
α) του οποιου η χρηση ειναι μη-ανταγωνιστικη
και
β) του οποιου η χρηση δεν μπορει να περιοριστει.
Ενα κλασικο παραδειγμα ειναι η εθνικη αμυνα. Αν οι γειτονες μου απολαμβανουν τα οφελη της ασφαλειας που προσφερει ο στρατος, αυτο δεν εμποδιζει και μενα να τα απολαμβανω. Η καταναλωση του δημοσιου αγαθου της εθνικης αμυνας δεν μπορει να περιοριστει, γιαυτο η εθνικη αμυνα προσφερεται απο το κρατος και ολοι υποχρεωνονται να πληρωνουν.
Αντιθετα σε ενα ΑΕΙ η καταναλωση σπουδων μπορει να περιοριστει, μαλιστα περιοριζεται καθε ετος στην Ελλαδα με τις πανελληνιες εξετασεις! Αλλα το ελληνικο κρατος επιμενει να υποχρεωνει ολους τους Ελληνες να πληρωνουν, ακομα και αυτους στους οποιους απαγορευει την καταναλωση της παιδειας!
Ακομα και αν αδιαφορησουμε για τον επιστημονικο ορισμο του δημοσιου αγαθου και παρατηρησουμε οτι η παιδεια κρινεται απο την ελληνικη κοινωνια, μεσω του Συνταγματος, ως δημοσιο αγαθο, τοτε πρεπει να καθιερωθει η αρχη της ελευθερης προσβασης στην παιδεια! Οσο δεν υπαρχει αυτη, δεν μπορουμε να μιλαμε για δημοσιο αγαθο.
Για να δειξουμε την σαθροτητα των επιχειρηματων των οπαδων της δημοσιας παιδειας, εστω οτι οντως ειναι δημοσιο αγαθο η παιδεια. Πρεπει να προσφερεται αποκλειστικα απο το κρατος?
Εδω μπορουμε να κανουμε τον παραλληλισμο με ενα αλλο κλασικο δημοσιο αγαθο, το ραδιοφωνο. Το ραδιοφωνο ειναι δημοσιο αγαθο και ολοι μας πληρωνουμε το κρατικο ραδιοφωνο μεσω των τελων της ΕΡΤ. Απαγορευεται ομως η λειτουργια ιδιωτικων σταθμων? Τα τελευταια 16 χρονια οχι. Σε τι διαφερει η παιδεια? Μερικοι μιλουν για τον κινδυνο εμπορευματοποιησης της παιδειας. Δεν θα αναλυσω εις βαθος οτι η αποψη αυτη κρυβει εναν εκτυφλωτικο πατερναλισμο, οπου καποιοι νομιζουν οτι ξερουν καλυτερα απο μας, τι πρεπει εμεις να σπουδασουμε. Αλλα αυτη η αποψη ειναι και ασυνεπης. Αν πραγματικα φοβομαστε τους ιδιωτες, τοτε γιατι τους επιτρεπουμε να εκπαιδευουν μικρα απροστατευτα παιδια, στην κατωτερη και μεση εκπαιδευση, αλλα τους το απαγορευουμε στην ανωτερη, οπου οι φοιτητες ειναι ηδη σχετικα ολοκληρωμενες προσωπικοτητες?
Το καθεστως σε αλλες χωρες και οι προοπτικες των ιδιωτικων ΑΕΙ στην Ελλαδα
Τα ιδιωτικα ΑΕΙ επιτρεπονται σε ολες τις χωρες της ΕΕ25, εκτος της Ελλαδος. Παρολαυτα, στην Δυτικη Ευρωπη, λογω των μεγαλων δημοσιων επενδυσεων, ειναι σχετικα περιορισμενα τα γνωστα ιδιωτικα ΑΕΙ. Κυριαρχα ειναι μονο στις σπουδες διοικησης επιχειρησεων με πρωτα τα London Business School, INSEAD, IESE, IDE, ESADE κ.α.
Στην Ανατολικη και Κεντρικη Ευρωπη, τα ιδιωτικα πανεπιστημια αρχισαν να αναπτυσσονται προσφατα, αλλα με καλα αποτελεσματα. Τα δυο καλυτερα πανεπιστημια της Τουρκιας ειναι ιδιωτικα, πολλα πανεπιστημια στην Τσεχια και Ουγγαρια ειναι ιδιωτικα και προσελκυουν φοιτητες απο ολη την Ευρωπη.
Στην Βορεια Αμερικη, τα ιδιωτικα πανεπιστημια κυριαρχουν. Τα καλυτερα πανεπιστημια των ΗΠΑ και του κοσμου, οπως Harvard, Yale, Stanford, Princeton, NYU, Columbia κ.α. ειναι σε θεση να χρησιμοποιουν τεραστια ποσα για να προωθουν την ερευνα και την γνωση. Αυτα τα ποσα ερχονται απο διαφορες πηγες, ερευνητικα προγραμματα κτλ αλλα το κυριοτερο απο την ευεργεσια των χιλιαδων αποφοιτων τους.
Στην Ελλαδα ηδη παρα τα παμπολλα νομικα κωλυματα, υπαρχουν σημαντικες ιδιωτικες επενδυσεις στον χωρο της παιδειας. Δυστυχως λογω του μειωμενου κυρους που τους δινεται απο το ελληνικο κρατος, αυτες οι επενδυσεις σπανιως συνοδευονται απο σημαντικα κεφαλαια δωρεων.
Η εμπειρια της χωρας ομως με τους εθνικους ευεργετες (μην ξεχναμε γιατι το Πολυτεχνειο λεγεται Μετσοβειο) καταδεικνυει οτι θα υπαρχουν κεφαλαια να στηριξουν ιδιωτικα, ισοτιμα ΑΕΙ. Εξαλλου ηδη πολλοι Ελληνες επιχειρηματιες και ιδιωτικα ιδρυματα (το ιδρυμα Καραμανλη, το ιδρυμα Κοκκαλη, πολλες ελληνικες τραπεζες κ.α.), χρηματοδοτουν σημαντικες καθηγητικες θεσεις σε γνωστα πανεπιστημια της Δυσης. Ειναι μια πληγη για την Ελλαδα, οτι αυτα τα κεφαλαια δεν κατευθυνονται σε ελληνικα ΑΕΙ. Αντιθετα μια πολιτικη που ενδιαφερεται για τους Ελληνες φοιτητες, θα εσπρωχνε τους ιδιωτες σε εναν σκληρο ανταγωνισμο ποιος θα προσφερει τα περισσοτερα για την στηριξη ιδιωτικων μη-κερδοσκοπικων πανεπιστημιων στην Ελλαδα.
Επιλογος
Ειναι σαφες οτι το στρατοπεδο υπερ της απαγορευσης των ιδιωτικων ΑΕΙ δεν εχει επιχειρηματα. Το σημερινο καθεστως εχει τις ριζες του στην παρανοηση και ιδεοληψια των πρωτων του υποστηρικτων, και συνεχιζει να υπαρχει μονο χαρη στην εξοντωτικη αδρανεια που κυριαρχει στην ελληνικη συνταγματικη ζωη. Αλλα οπως ειπε ο Μαρκ Τουεην:
η αφοσιωση σε μια απολιθωμενη αποψη ποτε δεν εσπασε μια αλυσιδα ή δεν ελευθερωσε μια ανθρωπινη ψυχη
(Loyalty to a petrified opinion never yet broke a chain or freed a human soul.)
Δεν υπαρχει ουτε θεωρητικος φιλοσοφικος ουτε πραγματιστικος λογος να μην εχουμε ιδιωτικα ΑΕΙ. Ισα ισα, η διεθνης πρακτικη συνιστα την ελευθερη δημιουργια τους. Και η ελληνικη εμπειρια με τους ιδιωτες ευεργετες να εχουν προσφερει παρα πολλα στην συντομη ιστορια της χωρας, καταδεικνυει οτι η Ελλαδα μπορει να δημιουργησει αρκετα και αξιολογα ιδιωτικα ΑΕΙ, με την ληξη του ασφυκτικου δημοσιου μονοπωλιου…
———————————————-
Πηγες:
Καταταξη των ελληνικων ΑΕΙ στην οικονομικη επιστημη
Η Ελλαδα ειναι κατω απο ολες τις χωρες της ΕΕ15 εκτος της μικροτερης Φινλανδιας, αλλα και κατω απο χωρες σαν την Αργεντινη, την Τουρκια, την Ν.Κορεα, το Ισραηλ, τις πολεις-κρατη της Σιγκαπουρης και του Χονγκ-Κονγκ κ.α.
Καταταξη των ελληνικων ΑΕΙ συμφωνα με την καταταξη της Σαγκαης (μια καταταξη που ευνοει σχετικα τις θετικες σπουδες):
Το καλυτερο ελληνικο πανεπιστημιο, το πανεπιστημιο Αθηνων, ειναι στις θεσεις 203-300 παγκοσμιως και 80-123 πανευρωπαϊκα.
Το δευτερο καλυτερο ελληνικο πανεπιστημιο, το πανεπιστημιο Θεσσαλονικης, ειναι στις θεσεις 301-400 παγκοσμιως και 124-168 πανευρωπαϊκα. Αλλο ελληνικο πανεπιστημιο δεν υπαρχει μεταξυ των καλυτερων 500 παγκοσμιως!
Συγκριτικα αναφερουμε οτι στην Ευρωπη η Μεγαλη Βρετανια εχει τουλαχιστον 19 πανεπιστημια πανω απο το Αθηνων, η Γερμανια 16, η Γαλλια 8, η Ολλανδια 7, η Ελβετια 6, η Σουηδια 5, η Ιταλια 5, το Βελγιο 4, η Ισπανια 2, οι Ρωσια, Δανια, Νορβηγια και Φινλανδια απο 1.