Ο Δημήτρης Τσάτσος για την αναθεώρηση
Δημήτρης ΣαρρήςΟ σπουδαίος συνταγματολόγος Δημήτρης Τσάτσος αναφέρεται – σε συνέντευξή του στο Δικαιόραμα, την οποία αναδημοσιεύει το lawnet.gr – στην επικείμενη αναθεώρηση του Συντάγματος, στο Ευρωσύνταγμα, στην προοπτική ίδρυσης Συνταγματικού Δικαστηρίου και στη μανία των Ελλήνων για την επίκληση του καταστατικού μας Χάρτη.
“…Το Σύνταγμα στην Ελλάδα θεωρείται ως λύση για τα προβλήματα κάθε διαμαρτυρόμενου. Ο Έλληνας, ο οποίος θέλει να προσδώσει στην άποψη του ιδιαίτερο κύρος, την αποδίδει στο νοηματικό περιεχόμενο του Συντάγματος [...] Σήμερα, που η έννοια του γενικού συμφέροντος δεν λαμβάνεται υπόψη, η αναγωγή στο Σύνταγμα είναι το πρόσχημα για να καλυφθεί κάθε ειδικό συμφέρον. Ο συνδικαλισμός π.χ. ναι μεν απ’ τη φύση του αγωνίζεται για συγκεκριμένα συμφέροντα, ουδέποτε όμως τα εντάσσει σε μια λογική των δυνατοτήτων μιας πολιτείας. Αυτή η προσπάθεια, λοιπόν, του κάθε συνόλου να πραγματοποιήσει τη δική του περί δικαίου αντίληψη, ενισχύεται όταν αναφέρεται σε ένα κείμενο, που στη συνείδηση των πολιτών, έχει περίπου μυθική λειτουργία: Το Σύνταγμα τελικά θεωρείται ότι είναι μέσον για την αντιμετώπιση κάθε αντίρρησης του άλλου. …”
Ολόκληρη η συνέντευξη εδώ.
9 σχόλια στο “Ο Δημήτρης Τσάτσος για την αναθεώρηση”
Το Σύνταγμα πρέπει να βοηθά τον κοινό νομοθέτη να συνειδητοποιεί τα όρια των ρυθμίσεών του. Η επίκληση του Συντάγματος από κάθε πικραμένο που νομίζει ότι το Κράτος του παραβιάζει τα δικαιώματά του είναι μεν λογική, αλλά τις περισσότερες φορές άστοχη.
Ενδιαφέρον το κείμενο του Τσάτσου. Έχω κάποιες επιφυλάξεις ωστόσο για το επιχείρημά του ενάντια στην ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου.
Σύμφωνοι, το Συνταγματικό Δικαστήριο συγκεντρώνει στα χέρια του τεράστια εξουσία η οποία δεν περιέρχεται στα χέρια του αν παραμείνουν τα πράγματα ως έχουν. Αλλά ο Τσάτσος δεν επικεντρώνεται σε αυτό. Επικεντρώνεται αντ’αυτού στην ‘διασφαλιστική οριστικότητα’ που αποκτούν οι νόμοι με τη θέσπιση ΣΔ, την οποία, σύμφωνα με τον Τσάτσο, δεν διαθέτουν ελλείψει ΣΔ: ‘οι έννοιες για να είναι δημοκρατικές, δεν πρέπει να είναι σταθερές, αλλά εξελίξιμες, ανάλογα με την συνειδησιακή εξέλιξη των πολιτών’.
Όμως ένας από τους ρόλους των απανταχού ΣΔ είναι να προστατεύει τους πολίτες από την αυθαιρεσία του εκάστοτε νομοθέτη: το ΣΔ λειτουργεί σαν βαθμολογητής της ορθογραφίας του μαθητή (viz. αν ο νόμος που γράφεις δεν συνάδει με τον κανόνα που υπερτερεί αυτού που εφήρμοσες κόβεσαι). Δεν εναπόκειται στη δικαιοδοσία του νομοθέτη (ή ακόμα και της πολιτικής κοινότητας) ο ορισμός της ελευθερίας, του δικαιώματος, ή της ανθρώπινης ζωής. Αν ένα ΣΔ διατηρεί μία διαλλακτική θέση, και αφήνει ανοιχτές όσο γίνεται αυτές τις πολύ απαιτητικές (διανοητικά και νομικά) έννοιες τότε μπορεί να συγκεράσει την ευελιξία της ερμηνείας με μία εύλογη οριστικότητα στον νόμο.
Ακριβώς. Κάπως έτσι δουλεύουν και τα περισσότερα ΣΔ στα κράτη που τα προβλέπουν.
Νομίζω ότι αυτό που εννοεί ο Τσάτσος – και που αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα εναντίον των απανταχού Συνταγματικών Δικαστηρίων – είναι η οριστικότητα (με την κοινή έννοια) στην κρίση της δικαστικής εξουσίας. Όχι δηλαδή το αν ο νομοθέτης μπορεί να επανέλθει (δεν μπορεί ούτως ή άλλως εν τοις πράγμασι, ξέροντας ότι θα είναι αλυσιτελές) αλλά το αν τα δικαστήρια μπορούν να επανέλθουν και να κρίνουν διαφορετικά, είτε επειδή συνειδητοποίησαν το προηγούμενο λάθος τους (λάθη αυτονόητα εμφανίζονται, ακόμα και στη νομολογία των ανώτατων δικαστηρίων), είτε επειδή έλαβαν υπόψη τις επιπτώσεις της προηγούμενης κρίσης τους, είτε επειδή άλλαξαν οι συνθήκες που υπαγόρευσαν την αρχική τους θέση. Σήμερα, για παράδειγμα, εάν το Συμβούλιο της Επικρατείας αχθεί σε μια θέση περί αντισυνταγματικότητας ή συνταγματικότητας ενός νόμου, τίποτα δεν εμποδίζει τα κατώτερα δικαστήρια να διαφοροποιηθούν και να εμμείνουν στην αντίθετη άποψη, υποχρεούμενα απλώς σε πειστική αιτιολόγηση αυτού του contra ΣτΕ. Τίποτα δεν εμποδίζει τη θεωρία να πολεμήσει σφοδρά τη θέση αυτή με επιχειρήματα, ευελπιστώντας στην αλλαγή της. Τίποτα δεν εμποδίζει επίσης το ίδιο το ΣτΕ να επανέλθει (αφού οι δικονομικές οδοί δεν θα έχουν κλείσει) και, λαμβάνοντας υπόψη όσα αναφέρθηκαν ανωτέρω, να αλλάξει θέση. Αυτό μπορεί να φαντάζει “αβεβαιότητα” σε πολλούς, ωστόσο ενέχει μια σαφή δημοκρατικότητα (περισσότεροι εξακολουθούν και συμβάλλουν στη λύση του προβλήματος προς την ορθή νομική κατεύθυνση), μια διαλλακτικότητα/ευελιξία (η οποία λαμβάνει υπόψη την ανατροφοδότηση και τις εκάστοτε συνθήκες) και μια ασφάλεια έναντι του “λάθους” (αφού καταλείπεται έδαφος για διορθώσεις). Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν στη νομολογία των ανωτάτων δικαστηρίων, όχι τόσα που να εμπνέουν “ανασφάλεια” (οι αλλαγές είναι σχετικά σπάνιες και συνήθως μεσολαβούν χρόνια για να λάβουν χώρα οι ανωτέρω διεργασίες που τις υποκινούν) αλλά τόσα που να αποδεικνύουν του λόγου το αληθές.
Με το ΣΔ, από τη στιγμή που αυτό θα αποφαίνεται, το θέμα θα “κλείνει” οριστικά και αμετάκλητα. Όσο κι αν αυτό γεννά μια καταρχήν “ασφάλεια δικαίου” με την τεχνική έννοια του όρου (όλοι θα ξέρουν πια τι ισχύει και τι όχι), δεν παύει να είναι τρομακτικό: το θέμα δεν θα είναι ανοιχτό για επανεπεξεργασία, νεότερες εκτιμήσεις και νεότερα δεδομένα δεν θα έχουν πεδίο επιρροής και το “λάθος” θα είναι καταδικασμένο να παραμείνει αδιόρθωτο.
Δε νομίζω να μη μπορεί το ίδιο το ΣΔ να αναθεωρήσει προηγούμενες απόψεις του, έστω κι αν είναι δύσκολο. Τουλάχιστον όχι στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, ένα απ’τα πιο χαρακτηριστικά Συνταγματικά Δικαστήρια.
Κι αν γίνεται εκεί, δε βλέπω γιατί να μη μπορεί να γίνει και στο δικό μας…
Το ΣΔ θα ακυρώνει την αντισυνταγματική διάταξη, θα την εξαφανίζει από τον νομικό κόσμο. Επομένως πώς θα την ξανακρίνει; Δεν πρόκειται να ξαναφτάσει σε αυτό υπόθεση με έρεισμα τη συγκεκριμένη διάταξη, αφού αυτή δεν θα υπάρχει πια!
Το link σου παραπέμπει στο Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ και στις αποφάσεις του που ανέτρεψαν παλιότερη νομολογία του, παλιότερο “δεδικασμένο” (μια έννοια που λειτουργεί τελείως διαφορετικά στο δίκαιό τους απ’ ό,τι στα ηπειρωτικά ευρωπαϊκά δίκαια). Όχι σε αποφάσεις που ΑΚΥΡΩΣΑΝ διάταξη νόμου ως αντισυνταγματική και αναθεωρήθηκαν.
Ειλικρινά δεν μπορώ να φανταστώ πώς θα μπορούσε ένα ΣΔ να αναθεωρήσει την άποψή του για μια διάταξη νόμου, την οποία έκρινε αντισυνταγματική! Μόνο αν ψηφιστεί ταυτόσημη νέα διάταξη από το νομοθέτη και ακολουθηθεί από την αρχή η ίδια διαδικασία. Αυτό όμως δεν θα είναι σύνηθες, φοβάμαι. Ούτε τώρα είναι, που δεν λαμβάνει καν χώρα ακύρωση της διάταξης.
Κι όμως, απ’τη στιγμή που ένας νόμος ακυρωθεί στο ΣΔ, η κυβέρνηση θα έχει κάθε λόγο να δοκιμάσει να το συγγράψει εκ νέου φροντίζοντας να αλλάξει τα σημεία που προσβάλλουν το Σύνταγμα. Ακόμα κι αν αποδειχθεί χρονοβόρο το παραπάνω, δε μπορώ να φανταστώ έναν καλό λόγο να μην ξεκινήσει απ’την αρχή η διαδικασία κρίσης συνταγματικότητας ενός νόμου, ιδιαίτερα όταν στο νέο κείμενο η αντισυνταγματική διάταξη θα λείπει.
Μα αν λείπει η συγκεκριμένη διάταξη δεν θα κριθεί εκ νέου το ίδιο ζήτημα!
Μα αν υπάρχει η συγκεκριμένη διάταξη ακριβώς το ίδιο διατυπωμένη θα είναι αντισυνταγματικός ο νόμος!
Κύριε Σαρρή, δε μπορώ να φανταστώ μια νομοθετική επιτροπή να συγγράφει ένα νόμο που σε όλα του τα σημεία να είναι αντισυνταγματικός και με αποτέλεσμα ολοσχερώς απορριπτέος απ’το ΣΔ. 1-2 σημεία θα αλλάζουν-πειράζουν.
Αν ο νομοθέτης φτιάξει ένα νομοσχέδιο που είναι τόσο άθλιο που να απορριφθεί στην ολότητά του… τότε καλύτερα να γυρίσουν στα θρανία οι υπεύθυνοι, παρά να τα βάζουμε με το ΣΔ. Το ΣΔ θα κρίνει με βάση το Σύνταγμα της στιγμής και η απόφαση θα είναι σεβαστή μέχρι την επόμενη Αναθεώρηση (αν αλλάζει μια συγκεκριμένη διάταξη που με βάση την οποία απορρίφθηκε στο παρελθόν κοινή διάταξη).
Το συνειδητοποίησα ότι αυτό το τελεσίδικο είναι που σας ανησυχεί, αλλά για να πούμε την αλήθεια αυτό και είναι ασφαλιστική δικλείδα για τυχόν αποφάσεις που μπορεί να αλλάζουν ανά διαφορετική θητεία δικαστών [του ΣΔ].
Τέλος πάντων, αν υπάρχουν τέτοιου είδους σοβαρά κωλύματα τότε καλύτερα να αντιγράψουμε ένα απ’τα μεγάλα ηπειρωτικά-ευρωπαϊκά συνταγματικά δικαστήρια (πχ γερμανικό, ιταλικό, κλπ) παρά να πειραματιζόμαστε με συνταγές «αλά ελληνικά»…
Σχολιάστε